Zamierzam tu przedstawić ptaki, które wydają mi się niezwykłe, bądź to z powodu niecodziennego wyglądu, charakterystycznego głosu, ciekawych cech anatomicznych lub własności biologicznych, czy też wreszcie z powodu ciekawych zachowań.
Kowalik - mały, osiadły ptak z rodziny kowalikowatych (Sittidae), rzędu wróblowych (Passeriformes) - zamieszkuje Europę (poza północnym skrajem Półwyspu Skandynawskiego), Maghreb, oraz znaczną część Azji (poza częścią centralną). Kowaliki Zasiedlają luźne, stare lasy liściaste i mieszane, spotyka się je również często w parkach miejskich. Kowalik Unika głębi lasów i suchych borów iglastych.
Kowalik jest mniej więcej wielkości wróbla. Kowalik ma długi dziób i krótki ogon, smukłą sylwetkę i dużą głowę. Jego upierzenie jest z wierzchu szaroniebieskie, od spodu rdzawobrązowe, a przez oko przechodzi czarny pasek. Kowalik znany jest z tego, że jako jedyny z naszych ptaków potrafi chodzić po pniach drzew głową w dół. Szuka w ten sposób owadów, których nie zauważyły inne ptaki chodzące głową do góry. Ten niewielki ptaszek jest bardzo zwinny i ruchliwy. Chociaż kowalik nie jest spokrewniony z dzięciołami, potrafi, tak jak one, wydobywać owady spod kory drzew (podważając ją swoim długim dziobem). Kowaliki odzywają się chętnie i głośno, a repertuar ich sygnałów jest bardzo bogaty. Kowalika można usłyszeć nie tylko wiosną i latem, ale również jesienią i w cieplejsze dni zimowe. Pożywieniem tych ptaków są owady i nasiona.
Kowalik zakłada gniazdo w dziuplach, rzadziej w budkach lęgowych. W obronie przed konkurentami do miejsca na gniazdo otwór wlotowy zalepia gliną tak, aby dokładnie pasował do jego rozmiarów. W podobny sposób kowalik wygładza nierówności dziupli. Wyściółkę gniazda stanowi kora sosnowa. W kwietniu samica składa do 8 jaj, które sama wysiaduje przez 13-14 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po ok. 22-24 dniach. Kowaliki wyprowadzają 1 lęg w roku.
różne głosy kowalikaSójka należy do rodziny krókowatych (Corvidae), rzędu wróblowych (Passeriformes). Występuje w Europie, Azji i w Afryce. W Polsce sójka jest ptakiem osiadłym i "nie wybiera się za morze". Tylko niektóre osobniki odbywają niedaleką podróż na zimowiska na południu Europy, a na ich miejsce przylatują sójki z północy. Ptaki te dobrze czują się w lasach liściastych i iglastych, ale również w niewielkich laskach pomiędzy polami i łąkami, dosyć często w parkach i ogrodach, od nizin po górną granicę lasów w górach. Coraz częściej można je spotkać w miastach. Jesienią 2009 r. po raz pierwszy sójka pojawiła się na warszawskim osiedlu, gdzie mieszkam.
Sójka jest wielkości gołębia. Ciało sójki jest pokryte brązowymi piórami, końce skrzydeł i sterówki są czarne,boki głowy - czerwonobrązowe, kuper - biały. Na skrzydle sójki widnieje charakterystyczne niebieskie lusterko, a na czole występują czarne kreski na białym tle. Warto dodać, że niebieska barwa lusterka nie pochodzi od chemicznego barwnika, ale jest wynikiem specjalnej struktury piór, w których dochodzi do rozszczepienia wiązki światła i odbicia widma niebieskiego. Jesienią sójki żywią się żołędziami, orzechami i buczyną. Pewną ciekawostką jest to, że potrafią gromadzić zapasy na zimę. Chowają żołędzie i orzechy w różnyych kryjówkach ziemnych, pod mchem, płatem kory lub w szczelinach, o których najczęściej zapominają i odnajdują tylko niewielką ich część. Przyczyniają się w ten sposób do rozsiewania drzew. W lecie sójki polują na owady, ślimaki i inne drobne zwierzęta (np. jaszczurki), młode ptaki; wybierają też jajka z gniazd innych ptaków. Pewną ciekawostką może być to, że sójki pozwalają mrówkom chodzić po własnych piórach. Być może, wydzielany przez mrówki kwas mrówkowy chroni sójkę przed pasożytami.
Gniazdo sójka zakłada na drzewie (głównie iglastym, rzadziej liściastym), w środkowej partii korony, tuż przy pniu. W kwietniu-maju samica składa 5-7 czysto-białych, zielonkawych lub szarawych jaj, które sama wysiaduje przez 16-17 dni. Pisklęta (gniazdowniki) uzyskują samodzielność mniej więcej po miesiącu. Sójki wyprowadzają 1 lęg w roku.
Sójki, mimo że nie mają pięknego głosu, zaliczane są do podrzędu śpiewających. Sójki mają bogaty zestaw sygnałów: potrafią przeraźliwie skrzeczeć, krakać, kwilić, terkotać, dźwięcznie krzyczeć oraz wydawać dźwięki trudne do opisania.
przykład różnych głosów sójkiBocian biały należy do rodziny bocianowatych (Ciconiidae), rzędu brodzących (Ciconiiformes). Występuje w środkowej i wschodniej Europie, na Półwyspie Pirenejskim, Półwyspie Bałkańskim, w północnej Afryce, Azji Mniejszej i Azji środkowej. Zamieszkuje nizinne, wilgotne tereny z grupami drzew i niezbyt wysoką roślinnością zielną, często w pobliżu osad ludzkich. Zimuje w południowej Afryce.
Jest to duży ptak o długich czerwonych nogach i długim czerwonym dziobie. Upierzenie obu płci jest jednakowe: głowa, tułów i brzuch białe, a lotki skrzydeł - czarne. Bocian biały odżywia się drobnymi bezkręgowcami, płazami, małymi gadami, rybami oraz drobnymi gryzoniami.
Do osobliwości tego ptaka należy to, że arząd głosowy, znajdujący się (tak jak u wszystkich ptaków) w miejscu podziału tchawicy na 2 oskrzela, u dorosłego bociana białego jest uwsteczniony tak, że właściwie nie jest zdolny do wytwarzania dźwięków. W okresie godowym, jak również podczas rytualnego powitania dwóch osobników, bociany białe mogą tylko głośno klekotać dziobami. bociany białe, gdy klekoczą dziobami, zadzierają głowę do tyłu, zarzucając sobie ją aż na grzbiet. Wtedy język i struktury podjęzykowe cofają się, przez co zwiększa się objętość gardła. Zwiększona objętość gardzieli pełni wówczas funkcję rezonatora dźwięku zgłaśniającego klekotanie. Pisklęta białych bocianów zaraz po wykluciu mają miękkie dzioby, więc pierwsze próby naśladowania klekotania dorosłych ptaków są nieefektywne, ponieważ zwieranie miękkich połówek dzioba nie wydaje dźwięku. Małe bocianki skrzeczą, syczą i piszczą, ale nie są to dźwięki donośne. W miarę twardnienia dziobów bociany coraz rzadziej się odzywają, a za to coraz głośniej klekoczą. Dorosłe ptaki odzywają się niekiedy syczącoskrzekliwym głosem, jednak głównym sposobem komunikacji jest klekotanie dziobem, którą to sztukę bociany białe opanowały do perfekcji.
Drogę na zimowisko o długości ok. 8.000 km (w Republice Południowej Afryki obserwowano bociana zaobrączkowanego w Polsce, który na zimowisko przeleciał dystans prawie 9.5 tys. km w linii prostej) bocian ten przemierza w ciągu czterech miesięcy, pokonując dziennie maksymalnie 200 kilometrów. Droga na miejsce gniazdowania zajmuje mu mniej czasu, ponieważ narasta w nim potrzeba przystąpienia do lęgów. Podczas lotu wiosłującego ptak wykonuje prawie dwa uderzenia skrzydłami w czasie jednej sekundy. Bocian ma niecodzienny sposób ochładzania się. Oblewa swoje nogi fekaliami, które parując ochładzają krew w naczyniach krwionośnych nóg. Po wyschnięciu kwas moczowy pozostawia białe smugi na czerwonych nogach bociana. Wiele ciekawych informacji na temat bocianów można znaleźć na stronie http://www.bociany.ec.pl/.
Bociany gnieżdżą się na wysokich drzewach, często na słupach telegraficznych, kominach i dachach. Wyprowadzają 1 lęg w roku. Samiec bociana białego przylatuje do miejsca gniazdowania w marcu lub kwietniu i zaczyna naprawiać oraz powiększać ubiegłoroczne gniazdo. Samica przylatuje kilka dni później. Gniazdo, kolistego kształtu, osiąga 1,5 m średnicy. Samica składa 3-5 jaj, wysiadywanych przez oboje rodziców przez 34-41 dni. Biało opierzone młode pozostają w gnieździe ok. 60 dni, samodzielność uzyskują po 70 dniach.
klekot bociana białegoGołąb skalny - średni, osiadły ptak z rodziny gołębiowatych (Columbidae), rzędu gołębiowych (Columbiformes) - zamieszkuje południową Europę, północne wybrzeża Francji i Wysp Brytyjskich oraz południową i środkową Azję i północną Afrykę. Zasiedla skalne ściany gór, równin i wybrzeży morskich. Odmiana miejska (gatunek synantropijny - żyje w pobliżu człowieka) dobrze czuje się na budynkach: na dachach, gzymsach, w załomach murów. Gołąb skalny unika zadrzewień.
Gołębie osiągają długość ciała ok. 33 cm, rozpiętość skrzydeł 20,5-25 cm i wagę 180-360 g. Upierzenie formy dzikiej gołębia skalnego jest niebieskawoszare z białym kuprem i dwiema ciemnymi, podłużnymi smugami na wierzchu skrzydeł. Po bokach szyi występują niebieskofioletowe plamy o metalicznym połysku, wyraźniejsze u samca. Identycznie ubarwione są gołębie miejskie, które są zdziczałą, najbardziej zbliżoną do formy dzikiej, rasą gołębia domowego, udomowionego około 4000 lat temu (zaliczanego również do gatunku Columba livia). Pożywieniem gołębi są małe nasiona i owoce (w mieście - również resztki jedzenia wyrzucane przez ludzi). Pokarmu gołębie skalne szukają na skałach, terenach pokrytych piaskiem lub niską roślinnością zielną.
Wydawać by się mogło, że gołąb jest bezbronny wobec drapieżników. Jednak gołębie mają sposoby, które pozwalają im niekiedy wyjść cało z opresji. Przed drapieżnymi ptakami gołąb ucieka lotem zygzakowym, co znacznie utrudnia pościg. Stara się również trzymać jak najbliżej skał, aby zniechęcić napastnika, który mógłby dotkliwie pokaleczyć się o skały. Specyficzną formą obrony gołębia przed drapieżnikami jest pozbycie się części piór, które są luźno związane ze skórą i łatwo wypadają. Gdy drapieżnik złapie gołębia za pióra, gołąb odlatuje, a napastnik pozostaje z pyskiem pełnym gołębiego pierza.
W okresie godowym samiec puszy się, grucha i kręci się koło gołębicy z patykiem w dziobie (prezent dla samicy). Jeżeli samiec zostanie przyjęty, oba ptaki zaczynają budowę gniazda. Gołąb skalny z reguły gniazduje w koloniach, w skalnych szczelinach i niszach; w mieście - w zagłębieniach ścian budynków, na balkonach, a nawet w skrzynkach na kwiaty. W szczątkowym gnieździe (niedbale ułożone drobne gałązki) samica składa dwa białe jaja, które wysiaduje na zmianę z samcem przez 16-19 dni. Zwykle przeżywa tylko jedno pisklę, ponieważ mniejsze zostaje zadziobane przez większe. Gołębie skalne mogą wyprowadzić do 5 lęgów w roku. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. 36 dni.
odgłosy z gołębnika i klaskanie skrzydłamiKukułka krótkoskrzydła należy do rzędu kukułkowych (Cuculiformes), do rodziny kukułkowatych (Cuculidae). Występuje w Azji: w Pakistanie, Indiach, Sri Lance, w Chinach i Indonezji. Kukułka krótkoskrzydła żyje samotnie i prowadzi skryty tryb życia. Zasiedla suche, wiecznie zielone lasy i tereny zadrzewione do wysokości 3.600 m n.p.m. Wierzch ciała tej kukułki jest szary, a na spodzie widnieją szerokie czarne prążki. Prążki na brzuchu samicy są węższe niż u samca. Nawoływania tych kukułek są głośne, złożone z trzech lub czterech sylab. Kukułki krótkoskrzydłe żywią się włochatymi gąsienicami i innymi owadami. Dietę uzupełniają owocami. Żerują zwykle wysoko w koronach drzew. Niekiedy robią powietrzne wypady, żeby chwytać latające termity. Kukułka ta jest pasożytem lęgowym, i tak jak nasza kukułka zwyczajna (Cuculus canorus) składa jaja do gniazd innych ptaków. Przed złożeniem własnego jaja potrafi zjeść jaja gospodarza. Gdy pisklę kukułki krótkoskrzydłej wylęgnie się wcześniej niż pisklęta właściciela gniazda, podrzutek wypycha plecami jaja lub dopiero co urodzone pisklęta gospodarza.
Strzyżoń muzykalny należy do rodziny strzyżyków (Troglodytidae), rzędu wróblowych (Passeriformes). Występuje w Ameryce południowej. Ma rdzawe upierzenie i poluje na owady między niskimi krzakami i w ściółce leśnej. Słynie ze swojego niezwykłego śpiewu. Ten piękny śpiew jest wśród ludów Amazonii przedmiotem podań i legend. Jedna z nich głosi, że kiedy ptak ten zaczyna swoje muzyczne popisy, inne ptaki milkną zasłuchane w jego śpiew. Ponieważ strzyżonie rzekomo przynoszą szczęście, więc niektórzy ludzie zabijają je i trzymają wypchane w swoich domach. A oto przykład głosu strzyżonia muzykalnego
Sekretarz (Sagittarius serpentarius) jest jedynym gatunkiem ptaka reprezentującym rodzinę sekretarzy (Sagittariidae), z rzędu ptaków drapieżnych (Falconiformes). Zamieszkuje wyłącznie otwarte sawanny Afryki na południe od Sahary.
Niektórzy uważają, że nazwa "sekretarz" pochodzi od charakterystycznego czubka z długich, łopatkowatych, czarnych piór na głowie, kojarzących się z dawnym urzędnikiem z zatkniętymi za ucho zapasowymi gęsimi piórami. Inni jednak sądzą, że nazwa sekretarz pochodzi z języka arabskiego "Saqu Ettair", co oznacza ptak-łowca. Nazwa rodzajowa "Sagittarius" - łucznik, pochodzi z łaciny i wiąże się z chodem ptaka, który przypomina łucznika przygotowującego się do strzału. Wreszcie nazwa gatunkowa "serpentarius" nawiązuje do skłonności sekretarza do zjadania węży. Jednak okazuje się, że węże stanowią tylko ok. 2% diety tych ptaków.
Jest to duży ptak o długości 110-130 cm, wysokości ok. 100 cm, rozpiętości skrzydeł ok. 200 cm i wadze 3,1-4,1 kg. Sekretarz ma bardzo długie nogi opierzone aż do stawu skokowego, z krótkimi i silnymi palcami zakończonymi krótkimi, zakrzywionymi szponami. Żeby coś zjeść lub się napić sekretarz musi uginać swoje długie nogi. Ptak ten ma również hakowaty dziób, zaokrąglone skrzydła i ogon schodkowany, z bardzo wydłużonymi środkowymi sterówkami. Upierzenie przodu ciała sekretarza jest szaroniebieskie, końce skrzydeł, ogon i opierzona część nóg - czarne. Z przodu głowy ptaki mają czerwoną i żółtą skórę. Mają też długie rzęsy.
Sekretarze nieźle latają, lecz spłoszone wolą odbiec niż odfrunąć. Na swoje ofiary polują pieszo. Małą zdobycz chwytają w dziób i połykają w całości. Duże zwierzęta przed zjedzeniem zadeptują stopami. Ofiara może być uchwycona dziobem i uderzana o ziemię tak długo, aż zostanie zabita. Wreszcie ofiara może być rzucona kilka razy w powietrze, aż zostanie ogłuszona. Podczas zadeptywania sekretarz wymierza silny, precyzyjny cios tylnym szponem w czaszkę zdobyczy. Sekretarze często energicznie tupią, żeby wypłoszyć owady i zwierzęta. W ciągu dnia mogą przejść do 30 km. Polują na owady (np. szarańczaki), na płazy, jaszczurki, małe żółwie i węże, na ptaki i ssaki (np. gryzonie); wybierają jaja z gniazd i nie gardzą padliną. Przed zjedzeniem węża ptaki upewniają się, że jest on martwy, ponieważ sekretarze nie są odporne na jad węży. Dolne części nóg tych ptaków pokryte są łuskami, które zapobiegają pokaleczeniu podczas chodzenia po ostrej trawie oraz podczas atakowania ofiar. Sekretarze chętnie żerują na niedawno wypalonych obszarach, gdzie ofiary są często ranne i pozbawione ochrony, gdyż roślinność spłonęła.
Sekretarze żerują parami lub w grupach rodzinnych. Są ptakami zwykle milczącymi, ale w okresie godowym wydają głośne, ochrypłe krakanie. W nocy mogą wydawać miałczące odgłosy. W sezonie godowym ptaki wykonują loty godowe: wzlatują wysoko w niebo, a potem gwałtownie spadają. Sekretarze łączą się w pary na całe życie. Przez wiele lat powracają na to samo miejsce i naprawiają oraz poszerzają gniazdo. Sekretarze gnieżdżą się w koronach drzew, często w wierzchołkowej części akacji. Gniazdo jest platformą z patyków o średnicy czasami przekraczającej 200 cm. Samica składa 2-3 białe jaja, które sama wysiaduje przez ok. 45 dni. Pisklęta karmione są przez oboje rodziców, a po 10-11 tygodniach opuszczają gniazdo. Sekretarze nie przynoszą pisklętom zdobyczy w całości ani rozszarpanej na kawałki, tak jak to czynią inne ptaki drapieżne, ale zwracają pożywienie i wodę, tak jak sępniki.
Żuraw australijski należy do rzędu żurawiowych (Gruiformes), rodziny żurawiowatych (Gruidae) i podrodziny żurawi (Gruinae). Żurawie te występują na mokradłach w północnej i wschodniej Australii. Lubią słodkowodne, trawiaste obszary bagienne, ale mogą również bytować na słonawych i słonych terenach podmokłych.
Żuraw australijski jest wysokim ptakiem o szczupłej sylwetce, z bardzo długimi, szarymi nogami, i smukłą szyją oraz nieopierzoną głową i czerwoną przepaską skóry zaczynającą się od oka i biegnącą wokół potylicy. Upierzenie ich ciała ma srebrno-szarą barwę. Osiągają do 1.4 m wysokości i ok. 2 m rozpiętości skrzydeł. Ponieważ żurawie australijskie często żyją i gniazdują na podmokłych, zasolonych obszarach, są jedynym gatunkiem żurawi, który ma w kąciku oka specjalny gruczoł pomagający usuwać nadmiar soli.
Żurawie australijskie żyją w dużych, hałaśliwych stadach dochodzących do 1000 ptaków lub nawet więcej. Każda grupa rodzinna w takim stadzie ma swojego przewodnika, którym jest samiec. W porze suchej żurawie te muszą pokonywać duże odległości, żeby znaleźć pożywienie. Żurawie australijskie żerują za dnia. Jedzą nasiona i bogate w skrobię bulwy i korzonki roślin bagiennych, a także bezkręgowce (głównie owady) oraz drobne kręgowce (żaby i małe gady). Gdy nadchodzi pora sucha i bagna zaczynają wysychać, żurawie australijskie zbierają się w duże stada nad wodami przybrzeżnymi.
Bardzo widowiskowe są ich tańce godowe. Dwa żurawie stają naprzeciw siebie, rozpościerają skrzydła, wykonują różne skoki i piruety, często potrząsając głowami. Wydają przy tym głośne okrzyki. Żurawie australijskie są ptakami agresywnymi. Podczas walki wzbijają się w powietrze i kaleczą przeciwnika ostrymi pazurami i dziobami. Chociaż biegnące żurawie wyglądają niezgrabnie, z łatwością mogą prześcignąć człowieka. Żurawie australijskie mogą żyć 60 lat i więcej.
Sezon rozrodczy zaczyna się w listopadzie-grudniu wraz z nastaniem pory deszczowej. Żurawie australijskie gniazdują na podmokłych terenach. Ich gniazdo jest platformą o średnicy dochodzącej do 1,5 m, zbudowaną z traw, trzcin i turzyc. Żurawie łączą się w pary na całe życie. Obydwoje rodzice wysiadują 1-2 białe jaja przez ok. 1 miesiąc. Młode w dwie lub 3 godziny po urodzeniu są aktywne, ale pozostają z rodzicami przez ok. rok.
Żurawie wykorzystują kilka sposobów, aby zapobiec przegrzaniu jaj i piskląt: jaja są prawie białe - odbijają ciepło i światło słońca; gniazda są niekiedy budowane w cieniu drzew; rodzice stoją nad gniazdem powodując zacienienie gniazda.